Müminlerin Emiri’nin Fermanları ve Afganistan’da Şer’i, Ailevi ve Toplumsal Islahatlar

Bölüm 3

Doktor Hümam Sultani

Vefat, Taziye ve Müteveffanın Ailesinin Haklarına İlişkin Toplumsal Örf ve Adetlerin Islahı

Musibet vuku bulduğunda taziye ve teselli göstermek ve müteveffanın ailesine yardım sunmak, İslam toplumunda özel bir mevkiye ve değere sahiptir. Ancak bazı toplumlarda defin merasimlerinin ardından, yaslı aileye ilave mali ve toplumsal yükler yükleyen birtakım örf ve adetler yaygınlaşmış durumda. Şeyhülislam Müminlerin Emiri’nin (Allah onu korusun) fermanının ikinci maddesi, bu adetlerin ıslahının yanı sıra müteveffanın ailesinin haklarını ve varislerin mallarının korunmasını da ele almıştır.

1. Vefatın Ardından Belirli Günlerde Velime Düzenlenmesi
Şeyhülislam Müminlerin Emiri’nin (Allah onu korusun) Musibetler ve Toplumsal Örflere Dair 17 Numaralı Fermanı, İkinci Madde, Birinci Fıkradan Onuncu Fıkraya Kadar.
Bu ferman, Cerir b. Abdullah’tan (Allah ondan razı olsun) rivayet edilen şu rivayete dayanarak, müteveffanın ailesi tarafından vefatın ardından birinci, üçüncü, yedinci ve kırk yedinci günlerde yaygın adetler uyarınca velime düzenlenmesini ve yemek sunulmasını yasaklamıştır: “Biz, ölü ailesinin yanında toplanmayı ve definin ardından yemek yapmayı niyahe (feryad) sayardık” (Sünen-i İbn Mace, hadis: 1612).
Keza ferman, şayet bir kimse gönül hoşluğu ve rızasıyla müteveffa adına sadaka vermek isterse bunun caiz olduğunu açıklamıştır; şu şartla ki buna belirli günler tayin edilmesin, toplum fertlerine örfi bir yükümlülük olarak dayatılmasın ve ona riya, övünme veya toplumsal baskılar eşlik etmesin.

1. Vefatın Ardından Gelen İlk Bayram Münasebetiyle Geleneksel Taziye Merasimleri
Bazı bölgelerde, insanların vefatın ardından gelen ilk bayram günlerinde gruplar halinde müteveffanın ailesinin evine taziye sunmak üzere gitmeleri ve o günü özel merasimlerle ihya etmeleri örfü hüküm sürmektedir. Ferman, bu fiili zaruri olmayan bir adet saymış ve yaslı aileyi merasimlerin tekrarlanmasından ve de ilave toplumsal yükümlülükler ve masraflar altında ezilmekten korumak için bundan kaçınılmasının zaruriliğini teyit etmiştir.

1. Kadınların Defin Yerine İlişkin Kabilevi Kısıtlamalar
Bazı bölgelerde, kadının vefatının ardından münhasıran babasının ailesinin kabristanına defnedilmesini gerektiren ve başka bir yere defnedilmesini ailesi için bir utanç ve ayıp sayan bir inanç hüküm sürmektedir. Ferman, bu zorunlu kabilevi kısıtlamaları iptal etmiş ve böyle bir örfün hiçbir şer’i esasa dayanmadığını beyan etmiştir.

1. Müteveffanın Ailesi İçin Yemek Hazırlanması
Bu fermanın müspet yönlerinden biri, müteveffanın ailesi için komşular ve akrabalar tarafından yemek hazırlanmasını müstehap bir amel saymasıdır; zira Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Cafer b. Ebi Talib’in (Allah ondan razı olsun) şehadete ermesi üzerine şöyle buyurmuştur: “Cafer’in ailesine yemek yapın; zira onlara meşgul eden bir hal gelmiştir” (Sünen-i Ebu Davud, hadis: 3132; Tirmizi, hadis: 998).
Bu Nebevi yönlendirmeden anlaşılmaktadır ki musibet vaktinde müteveffanın ailesi, toplumsal yükümlülükler ve külfetlerle meşgul edilmemelidir; bilakis onların ihtiyaçlarını karşılamak ve onlara yemek hazırlamak, İslami kardeşliğin gerektirdiklerindendir.

1. Taziyenin Süresi ve Taziye Meclislerinin Hükümleri
Ferman, taziye süresini üç gün olarak belirlemiş olup defin günü de buna dahildir. Bununla birlikte bu süre içinde gelemeyenlere sonrasında taziye sunma izni verilmiştir. Keza bir kez taziye ve fatiha okumak üzere müteveffanın ailesinin evine gitmenin ardından bunu tekrarlamanın hoş karşılanmadığı belirtilmiştir.

1. Emirlik Yetkilileri Tarafından Yayımlanan Taziye İlanları
Ferman, Emirlik yetkilileri vefat eden akrabaları için resmi veya hükümet taziye ilanları yayımlama ve taziyede bulunanları kabul etmek üzere ikamet ettikleri evlerinde üç gün süreyle bulunmakla yetinmeye yönlendirmiştir.

1. Namazların ve Oruçların Iskatı ve de Fidye Ödenmesine Dair Hükümler
Fermanın ikinci maddesinin dokuzuncu ve onuncu fıkraları, Hanefi fıkhında namazların ve oruçların ıskatı ve dw fidye ödenmesine ilişkin ayrıntılı hükümleri beyan ediyor; zira bu fıkralar müteveffanın vasiyeti, terekenin üçte biri, hak sahibi fakirler, kabz, temlik, vekalet ve fidyenin nasıl eda edileceği meselelerini açıkça ortaya koyutor.
Ferman, bilhassa, sırf “fidye” adı altında örfi merasimler düzenlemenin kafi olmadığını, bilakis Hanefi fıkhında belirlenen şartların gözetilmesi gerektiğini vurgulamıştır; bunların en önemlileri şunlardır: Malın hak sahibi fakire hakiki manada temlik edilmesi ve de malın tesliminde kabz ve vekaletin sahih asıllarına riayet edilmesi.
Toplumsal Önemi: Bu maddede üç esaslı ıslahi ilke tezahür etmektedir: Müteveffanın ailesine gereksiz mali yükler yüklenmesinin önlenmesi, yetimlerin ve diğer varislerin haklarının korunması ve musibete uğramış aileye pratik yardım sunulması. Böylece hüzün ve musibet anlarının toplumsal külfetler ve şekilciliklerle ağırlaştırılmak yerine, şefkat, dayanışma ve insani kardeşlik alanı kılınmasına çalışılmaktadır.

Hac ve Umreden Dönüşte Uygulanan Örf ve Adetlerin Islahı
(Şeyhülislam Müminlerin Emiri’nin (Allah onu korusun) 17 Numaralı Fermanı, Üçüncü Madde):
Hac ve umre, büyük fazilete sahip mukaddes İslami şiarlardandır; bu menasiki eda ettikten sonra sevinç göstermek, aile ve dostları ziyaret etmek ve mali güç nispetinde onlara ikramda bulunmak tabii bir toplumsal davranıştır. Ancak bazı bölgelerde hac ve umreden dönüşte büyük velimeler düzenlenmesi, toplu hayırlar yapılması, fahiş fiyatlı hediyeler dağıtılması ve ardı ardına kutlamalar tertip edilmesi, sade aileler üzerinde gereksiz mali baskılar yükleyen bir toplumsal örfe dönüşmüş durumda.
Şeyhülislam Müminlerin Emiri’nin fermanı bu görüngüleri ele almış durumda; zira açıkça, hac ve umreden dönüşte bölge ahalisi ve diğer misafirler için büyük velimeler düzenlemenin, toplu hayırlar dağıtmanın ve kıymetli hediyeler sunmanın şer’an vacip olmadığını, bilakis bu merasimlerin masraflarının bazen bazı kimselerin hac veya umre farizasını eda etmesini engellediğini yahut onları tehir etmeye sevk ettiğini nass ile belirtmiştir.
Allah Teala Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmuştur: “İsraf etme; zira israf edenler şeytanların kardeşleri olmuşlardır.” (İsra, 26-27).
Burada fıkhi açıdan önemli bir farka dikkat edilmelidir; o da şudur: Hacının aile fertleri ve dostlarıyla şahsi isteğiyle buluşması veya onların mali gücüne uygun sade bir ziyafetle ağırlanması bizzat yasak değildir; bilakis ıslah edilmesi gereken husus, bu merasimlerin dayatılmış toplumsal bir yükümlülüğe dönüşmesi ve ona eşlik eden israf, saçıp savurma ve insanları borçlanmaya ve mali krizlere düşmeye mecbur bırakan masraflardır.

Altıncı Kısım: Uyuşturucu ve Haşhaş Ekimiyle Mücadele
(3 Nisan 2022 tarihinde sadır olan 31 Numaralı Ferman)
Afganistan’da uyuşturucu meselesi onlarca yıldır en tehlikeli toplumsal, ekonomik ve ahlaki meydan okumalardan birini teşkil etmiştir; zira haşhaş ekimi, afyon üretimi, uyuşturucu kaçakçılığı ve bunlarla bağlantılı gayrimeşru faaliyetler, ülke ekonomisi, kırsal hayat ve toplum sağlığı üzerinde yıkıcı etkiler bırakmıştır.
Bu afeti sınırlandırmak için Şeyhülislam Müminlerin Emiri, 3 Nisan 2022 tarihinde, ülkenin dört bir yanında haşhaş ekimini yasaklayan 31 Numaralı Fermanı yayınladı. Keza ferman, uyuşturucu üretimi, kullanımı, satışı, alımı, nakli, ithali ve ihracıyla mücadele için gerekli tedbirlerin alınmasını ve de bunların üretim fabrikaları ve imalathanelerinin kapatılmasını da vurgulamıştır.

İnsanın aklının, nefsinin ve toplum sağlığının korunması, İslam şeriatındaki temel maksatlardandır; nitekim Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Her sarhoş edici haramdır” (Sahih-i Müslim, hadis: 2003).
Fermanın Tatbikinin Etkileri; İstatistik ve Rakamlara Bir Bakış
Bu fermanın pratik neticelerini değerlendirmek için Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) tarafından yayımlanan yıllık raporlar en önemli güvenilir kaynaklardandır. Bu raporlara göre Afganistan’da haşhaş ekim alanlarında şu değişimler kaydedilmiştir:
2022 yılı: Yaklaşık 233 bin hektar.
2023 yılı: Yaklaşık 10 bin 800 hektar.
2024 yılı: Yaklaşık 12 bin 800 hektar.
2025 yılı: Yaklaşık 10 bin 200 hektar.
2026 yılı: Birleşmiş Milletler’in tahminlerine göre yaklaşık 43 bin 300 hektar.
Bu istatistiklerden açıkça anlaşılmaktadır ki haşhaş ekim alanı yasağın konulmasının ardından 2023 yılında yaklaşık yüzde 95 oranında düşmüş ve sonraki iki yılda ekim seviyeleri yasak öncesi döneme kıyasla çok daha düşük kalmıştır.

Mobil sürümden çık