Fermanlar ve Hükümler… İslam Nizamının İstikrarının Rükünleri

Müftü Sultan Muhammed Sakıb

İslam nizamı yalnızca kurumların tesisi, binaların inşası veya teşkilat yapılarının tertibiyle istikrar bulmaz; bilakis onun bekası ve istikrarı, hükümlerin infazına, nizamın tesisine, şer’i liderliğin varlığına ve kamu maslahatlarının korunmasına bağlıdır. Bu sebeple İslami düzende emirin fermanları ve şer’i emirleri yalnızca idari yazışmalar değil, bilakis umumi işleri zabt etmenin ve devlet işlerini tanzim etmenin en önemli vasıtalarındandır.

Allah Teala Kur’an-ı Kerim’de Allah’a, Resulüne ve emir sahiplerine itaati emretmiş ve şöyle buyurmuştur: “Ey iman edenler, Allah’a itaat edin, Resul’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” (Nisa, 59).
Bu ayetin temel manası şudur: İslam toplumu, kaos ve karışıklıktan uzak olarak şer’i merciin ve organize liderliğin gölgesinde yürümelidir.

Hiçbir düzen, kararları umumi işlerde uygulayıcı olmadıkça hakiki manada “nizam” olarak adlandırılmayı hak etmez. Zira karar merkezi düzeyde mevcut olup her kurum, her yetkili ve her fert onu kendi hevasına ve şahsi anlayışına göre uygularsa, düzende fikir birliği ve müşterek karar alma kudreti ortadan kalkar. İşte burada “ferman” ve “hüküm”ün bu boşluğu doldurmadaki önemi ortaya çıkar; zira bunlar, düzenin umumi politikalarını açık ve belirli kararlara dönüştürür, vazifeleri yetkililere tevdi eder, kurumların vazifelerini tayin eder ve reaya ile hükümet arasındaki hukuki etkileşimin sınırlarını tavzih eder. Buna göre devlet başkanının emirleri yalnızca idari belgeler olarak görülmemeli, bilakis nizam, sorumluluk ve nüfuz bağlamında anlaşılmalıdır.

Emirlerin Siyasi Eserleri:
Siyasi istikrar, ancak herhangi bir düzende nihai ve kat’i karar yetkisini elinde tutan merciin tavzih edilmesiyle gerçekleşir. Bu gayeyi gerçekleştirmek için İslam, nizam, cemaat ve şer’i liderlik ilkesine özel bir önem vermiştir. Cemaati koruma, imaret ve intizam mefhumları Resulullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) talimatlarında tam bir açıklıkla tezahür etmektedir.

Emirler ve Kamu Maslahatlarının Korunması:
İslami siyaset, reayanın maslahatlarının korunmasıyla sıkı sıkıya bağlantılıdır. Zira İslam fıkhının siyasi ve idari mebhaslarında imamın ve hükümdarın en önemli vazifeleri şunlardır: Dini korumak, insanların haklarını gözetmek, güvenliği ve emniyeti tesis etmek ve toplumsal işleri tanzim etmek.
Düzenin başkanı, kamu maslahatlarını gözeterek mubah bir idari işi tanzim etmek üzere bir hüküm sadır ettiğinde, nizamın intizamını muhafaza etmek gayesiyle bu hükmü amelen bağlayıcı kılmak caizdir; zira şayet her fert idari ve mubah işlerde kendi hevasına ve iradesine göre hareket etseydi, devletin organize biçimde çalışması imkansız hale gelirdi. Bu bağlamda meşhur fıkhi kaidenin önemi ortaya çıkmaktadır:
“İmamın reaya üzerindeki tasarrufu maslahata bağlıdır” (el-Eşbah ve’n-Nezair li’s-Suyuti: Beşinci Kaide).
Yani: İmamın ve hükümdarın reaya karşısındaki tasarrufları maslahata bağlıdır ve ona raptedilmiştir.
İslami düzenin emirlerini tahlil ederken son derece önemli bir noktayı da gözden kaçırmamak gerekir; o da şudur: Emre şahsi bir imtiyaz veya istisnai bir salahiyet olarak bakılmamalıdır. Zira toplumsal işleri tanzim etmek üzere bir hüküm sadır edildiğinde, gaye zatî salahiyetleri genişletmek değil, bilakis düzenin şer’i ve hukuki hedeflerini gerçekleştirmektir. Bu ilke, İslami düzenin istikrarı için karşılıklı bir sorumluluk yükler: Hükümdar şeriat, adalet ve maslahat dairesinde hükümler sadır etmekle sorumludur; reaya ise meşru ve hukuki olan hususlarda nizamın kararlarıyla işbirliği yapma sorumluluğunu taşır.
Emirler adalet, şeriat ve kamu maslahatlarına dayanarak sadır olduğunda halkın güvenini güçlendirir; ancak zulüm, şahsi intikam veya gerekçesiz ayrımcılık vasıtası kılındığında düzenin meşruiyeti ve istikrarı sarsılır. Buna göre İslami düzenin emirlerinin gücü yalnızca sadır olmalarında değil, bilakis şeriatın asıllarına, adalete ve maslahata olan sıkı bağlılıklarında ve de hikmet ve insafla infaz edilmelerinde yatmaktadır.

Zamanın Hükümdarının Ferman Sadır Etme Salahiyeti:
İslam şeriatı, şer’i hükümdara kamu maslahatlarını korumak ve düzenin işlerini tanzim etmek üzere emirler ve hükümler sadır etme salahiyeti vermiştir; ancak bu salahiyet mutlak olmayıp şeriatın, adaletin, maslahatın ve hükümdarın salahiyetlerinin şer’i dairesinin sınırlarıyla mukayyettir. Bu meşru salahiyete dayanarak sadır olan emirler, İslam devletinde nizamın, birliğin ve istikrarın korunmasının en önemli vasıtalarındandır.

Zamanın hükümdarının emir ve hüküm sadır etme salahiyeti, İslam siyaseti ve fıkhındaki önemli asıllardandır; zira şeriat, toplum işlerinin tanziminde yalnızca ferdi hükümleri beyan etmekle kalmamış, bilakis imamın, emirin ve veliyyü’l-emrin cemaati işleri yürütme salahiyetlerini de gözetmiştir. Hükümdar, kamu maslahatlarına, emniyet ve nizama, idari işlere ve devlet maslahatlarına temas eden muameleler hususunda şeriat sınırları içinde zaruri ve idari mahiyette hükümler sadır edebilir.
Bu aslı destekleyen hususlardan biri de meşhur fıkhi kaidedir:
“İmamın reaya üzerindeki tasarrufu maslahata bağlıdır”
Dolayısıyla hükümdarın emri, ancak meşruiyet dairesinde sadır olduğunda ve şeriatın kat’i hükümlerinden biriyle çelişmediğinde uyulması vacip olur.

Emirler ve Fermanlar: İslam Nizamının İstikrarının Rükünleri!
Bu rükünlere sımsıkı sarılın! Emirlere ve hükümlere karşı gelmeyin, yoksa nizamınız çöker. Onları hafife almayın, yoksa nizamınız hor ve değersiz hale gelir. Emirlere ve hükümlere hakaret etmeyin, yoksa hakaret nizamınıza da ulaşır. Onları kınama ve tahkirin hedefi kılmayın, yoksa nizamınız da kınanmayı ve tahkiri hak eder. Onları zayıflatmayın, yoksa nizamınızın rükünleri de zayıflar. Emirlerin ve hükümlerin mevkiine ve itibarına zarar vermeyin, yoksa nizamınız da itibarını yitirir. Onlarda kaos ve karışıklık meydana getirmeyin, yoksa nizamın intizamı bozulur ve çatlaklar oluşur. Onlarla alay etmeyin, yoksa nizamın heybeti de zarar görür!
Emirlere ve hükümlere karşı gelmeyin; zira nizamın çöküşü buradan başlar.

Mobil sürümden çık