Kadın ve Çocuk Hakları, Nikah ve Miras, Evlilik Örfleri, Vefat ve Taziye Merasimleri, Hac ve Umre ile Diğer Toplumsal Hayat Meselelerine Dair İlmi ve Şer’i Bir Değerlendirme
Giriş
İslam kapsamlı bir hayat nizamıdır; talimatları yalnızca insanın ferdi hayatı, ibadetleri ve ahlakıyla sınırlı olmayıp bilakis aileyi, toplumu, ekonomiyi, terbiye ve eğitimi, insan haklarını, toplumsal sorumlulukları ve devlet nizamının bütün rükünlerini kuşatır. İslam şeriatının temel maksatları dini, nefsi, aklı, nesli ve malı korumak, toplumsal adaleti sağlamlaştırmak, kulların haklarını eda etmek ve de zulmü ve cebri kökünden kazımakta tezahür eder.
Herhangi bir toplumun gerçek ıslahı, ancak onun toplumsal işleri köhne adetler, kabilevi örfler ve şahsi hevalar yerine adalet, ihsan, şer’i ilkeler ve insan hakları esasları üzerine tanzim edildiğinde gerçekleşir. Bilhassa aile nizamı çerçevesinde kadınların, çocukların, yetimlerin, dulların, mustazaf kesimlerin ve ekonomik olarak muhtaç olanların haklarının korunması her İslam toplumunun esaslı sorumluluklarındandır.
Afganistan’daki toplumsal yapı bu hususta özel bir ihtimam gerektiriyor; zira ülkenin çeşitli bölgelerinde nesilden nesile tevarüs eden örfler hüküm sürmekte olup bunlar zamanla toplumsal zaruret, kabilevi şeref ve mevki addedilmiş hale gelmiştir; oysa bunların bir kısmı şer’i hükümlerle apaçık çelişmekte, insan haklarına aykırı düşmekte ve ailelere ağır ekonomik yükler yüklemektedir. Bunun en bariz örnekleri arasında şunlar yer alıyor: Zorla evlendirme, kadının mirastan mahrum bırakılması, mehir mallarına el konulması, “velver”de (kabilevi olarak bilinen mehir) ve diğer ilave mali taleplerde aşırılığa kaçılması, düğün masraflarında israf, vefat edenin ailesinin ziyafet yükleri altında ezilmesi ve de hac ve umreden dönüşün ardından gösteriş merasimleri düzenlenmesi.
Müminlerin Emiri, Kur’an ve Hadis Şeyhi Mevlevi Hibetullah Ahundzade (Allah onu korusun) tarafından Afganistan İslam Emirliği’nde muhtelif zamanlarda sadır olan fermanlar, bu toplumsal meselelerin bir kısmına dair talimatları ihtiva ediyor. Bu fermanların önemi, insanların günlük hayatı, ailelerin istikrarı, mali haklar ve toplumsal ahlakla doğrudan ilgili olan o toplumsal problemlerin ıslahına yönelik devlet düzeyinde talimatlar vazetmesinde yatıyor.
Ancak herhangi bir ilmi ve araştırma değerlendirmesinde üç meselenin birbirinden bağımsız olarak incelenmesi gerekir:
Birincisi: Ferman hangi hükmü ihtiva ediyor?
İkincisi: Bu hükmün şer’i dayanağı nedir?
Üçüncüsü: Bu hükmün tatbiki neticesinde toplumda ne gibi ameli bir değişiklik meydana gelmiştir?
Bu çalışmada zikredilen fermanların konuları düzenli biçimde bir araya getirilmiş, şer’i delilleri, toplumsal önemi, ıslahi gayeleri ve ameli tatbikinin gerektirdikleri incelenmiştir.
Birinci Kısım: Kadın Hakları ve Aile Hayatının Korunması
Kadın Haklarına Dair 83 C 1 Numaralı Ferman
Resmi Temel Ferman
Müminlerin Emiri, Kur’an ve Hadis Şeyhi Mevlevi Hibetullah Ahundzade tarafından kadın haklarına dair sadır olan ferman, Afganistan’da ailevi ve toplumsal ıslah sahasında özel bir önem kazanmaktadır.
Ferman numarası: 83 C 1, seri numarası: 1432
Bu fermanda kadının altı temel hakkı nass ile belirtilmiştir:
Birincisi: Nikahda Kadının Rızası
Baliğa olan kadını rızası olmaksızın nikaha zorlamak caiz değildir; nikah meselesinde kadının görüşünü ve rızasını alma sorumluluğu baba, kardeş ve diğer aile velilerinin omuzlarındadır.
Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
“Dul kadın, kendisine danışılmadıkça nikahlanmaz; bakire kadın da izni alınmadıkça nikahlanmaz” (Sahih-i Buhari, Nikah Kitabı, hadis: 5136; Sahih-i Müslim, Nikah Kitabı, hadis: 1419).
Bu hükmün gayesi, nikahın yalnızca ailevi veya kabilevi bir karar olarak görülmemesi, bilakis kadının rızasının onda esaslı bir rükün teşkil ettiği şer’i bir akit olarak kabul edilmesidir.
İkincisi: Ailevi İhtilafların Düzeltilmesinde Kadınların Bedel Olarak Evlendirilmesinin Haram Kılınması:
Ferman, bazı kabile bölgelerinde cinayet ihtilaflarının, düşmanlıkların, nizaların veya ailevi husumetlerin düzeltilmesinde bir kızın başka bir aileye teslim edilmesini öngören örfün ıslahına yöneliktir. Bu fiil kadının saygınlığına, hürriyetine ve şer’i haklarına aykırıdır; zira masum bir kadına başka birinin işlediği suçun vebalini veya bir ailevi nizanın neticelerini yüklemek caiz değildir; nitekim Allah Teala şöyle buyurmuştur: “Hiçbir günahkar başkasının günahını yüklenmez.” (En’am suresi, 164).
Üçüncüsü: Dul Kadının Nikah Hakkı
Kadını, kocasının vefatı veya boşanmasının ardından rızası olmaksızın başka bir şahısla nikaha zorlamak caiz değildir; bilakis şer’i sınırları gözetmek suretiyle geleceği hakkında kendi kararını bizzat alma hakkına sahiptir.
Allah Teala Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmuştur: “Onları, aralarında meşru biçimde anlaştıkları takdirde kocalarıyla evlenmelerinden engellemeyin.” (Bakara suresi, 232).
Bu ayet, boşanmış kadının yeni bir akitle eski kocasına dönmesi bağlamında varid olmuş olsa da, aynı zamanda kadının evlenme hakkını kullanmasının haksız yere önlenmesinin ve ona engel olunmasının nehyine de delalet eder.
Dördüncüsü: Mehir Kadının Şahsi Mülkiyetidir
Ferman, kadının mehrinin onun şahsi ve şer’i hakkı olduğunu, baba, kardeş, amca veya diğer herhangi bir akrabanın bu mala kadının rızası olmaksızın el koyma hakkına sahip olmadığını beyan etmiştir.
Allah Teala şöyle buyurmuştur: “Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin.” (Nisa suresi, 4). Bu hüküm, kadın adına fahiş bir mehir takdir edilip sonra aile fertlerinin o malları kendilerine hasrettiği toplumsal uygulamaların ıslahında son derece büyük bir önem kazanmaktadır.
Beşincisi: Kadının Miras Hakkı
Ferman, kadınların mirastan mahrum bırakılmamasına yöneliktir; zira kız, kız kardeş, anne ve dul kadının her birinin, şer’i akrabalığı ve diğer varislerin varlığına göre terekeden farz kılınmış nasibi vardır.
Allah Teala şöyle buyurmuştur:
“Ana babanın ve yakın akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana babanın ve yakın akrabaların bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır.” (Nisa suresi, 7).
Bu ayet-i kerime, erkekler ve kadınlar için müsavi surette mirastan bir pay farz kılmıştır; bu sebeple kadının evlendikten sonra başka bir aileye intikal etmesi veya nasibinin kardeşlerin tasarrufu altında kalmasının gerektiği iddiası sebebiyle mirastan mahrum bırakılması şer’an caiz olmayan bir husustur.
Altıncısı: Eşler Arasında Adalet
Ferman, zevcelerin haklarının eda edilmesini ve çok eşlilik halinde aralarında adaletin gözetilmesini tavsiye etmektedir.
Allah Teala şöyle buyurmuştur: “Adalet yapamayacağınızdan korkarsanız bir tane ile yetinin.” (Nisa suresi, 3).
Bu hükmün gayesi, çok eşliliğin cevazının herhangi bir zevcenin haklarının zayi edilmesine veya ona zulmedilmesine bahane edilmemesidir.
Bu Fermanın Müspet Neticeleri ve Toplumsal Etkisi:
Bu ferman, kadının nikah, saygınlık, mali mülkiyet, miras ve evlilik hayatı sahalarındaki şer’i haklarının korunmasında önemli ve etkili bir adım sayılmaktadır. Tatbiki sayesinde zorla evliliğin sınırlandırılması, miras hakkının zayi olmasının önlenmesi ve nikah işlerine gayrimeşru müdahalelerin durdurulması için uygun zemin hazırlanmıştır. Keza bu ferman, ailenin yapısının sağlamlaştırılması, kadının şer’i haklarının korunması ve de toplumda adalet ve insaf değerlerinin yayılması bakımından da son derece büyük bir değer taşımaktadır.
