İslami düşünceye göre “emir”, yalnızca idari bir yönlendirme veya siyasi bir karar değildir; bilakis Müminlerin Emiri (Allah Teala onu korusun) tarafından sadır olduğunda temel soru şu oluyor: Onun şer’i kaynağı ve esası nedir?
Müminlerin Emiri Şeyhülislam Hibetullah Ahundzade (Allah Teala onu korusun) şöyle beyan etmiştir: “İslam Emirliği’nin kanunları ve emirleri birkaç ferdin görüşleri değil, bilakis Allah Teala’nın dinidir ve insanları Allah Teala’nın dinine davet eden bütün İslami hükümlerdir.”
Bu beyan, emre yalnızca hükümet kararı olarak bakmamakta, bilakis ona dini sened mertebesi vermektedir; böylece onun şer’i esaslarının incelenmesi zaruri hale geliyor.
1. Emirlerin İbadetler ve Muamelat Alanlarına Taksimi
Müminlerin Emiri (Allah onu korusun) emirlerin iki kısımda sadır olduğunu söylemiştir:
“Bir kısım Allah Teala’yı ta’zim ve O’na ibadetle ilgilidir ki bu namaz, oruç ve diğer ibadet hükümlerini kapsar; bir kısım ise Allah Teala’nın mahlukata rahmeti ve lütfu ile ilgili hükümlerdir.”
Bu taksim, ibadetleri muamelattan ayıran geleneksel fıkhi yöntemi hatırlatmaktadır.
Şunu da belirtmek gerekir ki ikinci kısım, İslam Emirliği’nin perspektifinde fıkhi ıstılah manasındaki muamelatla sınırlı olmayıp, bilakis rahmet ve lütfun geniş ahlaki mefhumunu da kapsıyor. Zira bu kısma yetimlerin, dulların, engellilerin ve muhtaçların hakları da giriyor. Böylece rahmet ve lütfun geniş mefhumu, fıkıh ile ahlak, haklar ile rahmet arasındaki bağı güçlendirir.
2. Bir Şer’i Vazife Olarak İtaat İlkesi
İslam Emirliği’nin Merkezi Fetva Dairesi, “İtaatin Şer’i Nizamın Güçlendirilmesindeki Etkisi” başlıklı bir risale yayımladı; burada emire itaatin Allah Teala’ya itaat ve Resulullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) itaat olduğu belirtilmiştir.
Müminlerin Emiri’nin (Allah Teala onu korusun) Fermanlarının Şer’i Esaslarına Bakışın Tamamlanması
Bu istidlal, müminleri, emir sahiplerine itaate davet eden Kur’an ayetlerine dayanmaktadır. Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat yönteminde yöneticiye itaat, Allah Teala’ya isyanda ve şeriat hükümleriyle çatışmada olmaması şartıyla vaciptir; nitekim hadis-i şerifte şöyle gelmiştir: “Allah’a isyanda itaat yoktur.” Bu hadis bu aslı teyit etmektedir. İslam Emirliği’nin perspektifinde de emirler dini nasslara dayanmakta ve ameli sahada İslam şeriatıyla çatışmamaktadır.
3. Bir Merci Olarak ve Ameli Tatbik Çerçevesinde Hanefi Fıkhı
Müminlerin Emiri, fermanları, umumi İslami hükümler olarak nitelendirmekte ve icra sahasında “davet” kanununu uygulayanları Hanefi mezhebine tabi olmaya yönlendirmektedir.
Hanefi fıkhına yapılan bu vurgu -ki o, Afganistan’daki Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat çoğunluğu nezdinde kabul görmüş mezheptir- emirlerin şer’i esasını, halkın çoğunluğu nezdinde bilinen ve kabul edilen bir fıkhi ekol kapsamında güçlendirmektedir.
Bu tür bir tedbirin İslam fıkıh tarihinde benzerleri vardır; zira muhtelif bölgelerdeki Müslüman yöneticiler, işleri tanzim etmek ve uyumu gerçekleştirmek üzere, o bölge halkının çoğunluğunun kabul ettiği fıkhi mezhebe dayanmayı adet edinmişlerdir.
Bu fıkhi çerçevenin tayini, emirleri uydurma tevillere ve şahsi zevklere dayalı yorumlardan korur ve onlara birlik ve tatbik kabiliyeti vasfı verir. Zira fermanlar, esasen İslami hükümlerin umum manasına dayanır; ancak tatbik edilirken Hanefi fıkhının tefsiri esas alınır. Umum şer’i esas ile tatbik yöntemi arasındaki bu fark, İslami idare yönteminde tabii ve teslim edilmiş bir asıldır. Böylece fermanlar bir yandan geniş şer’i teyit elde eder, diğer yandan ameli tatbikte açık ve takip edilebilir bir çerçeve kazanır.
4. Fermanların Kamu Maslahatı ve Adaletle İlişkisi
Sadır olan fermanlarda kavmi, bölgesel ve dilsel taassuptan kaçınılması, kibir, gurur, zulüm ve ihanetin nehyedilmesi vurgulanmıştır; bu mefhumlar İslam fıkhında maslahat ve adalet asılları altında belirgin bir mevkie sahiptir. Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat fakihleri, özellikle İmam Şatıbi’nin yönteminde, maslahatı dünyevi bir konu değil, hükümlerin teşriinde Şari’nin kastettiği şer’i bir husus saymışlardır. Buna göre İslam ümmetinin birliğinin korunması, zulmün ve tefrikanın sınırlandırılmasına vurgu yapan emirler, şeriatın maksatları dairesinde güçlü bir şer’i teyit elde eder.
Bu açıdan emirin talimatı yalnızca bir hükümet hükmü değil, bilakis Şari-i Mukaddes’in İslam toplumunun salahı ve selameti için karara bağladığı o şer’i maksatların bir ifadesidir. Böylece Müminlerin Emiri’nin (Allah Teala onu korusun) fermanları esas, çerçeve ve gaye bakımından Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’ın fıkhi ve değeri nizamında sağlam ve beyan edilebilir bir mevkie sahip olur ve mukaddes şeriat temelinde İslam toplumunun etkin idaresi için faydalı bir model sayılabilir.
Genel olarak Müminlerin Emiri’nin (Allah Teala onu korusun) fermanlarının dini esasları dört temel kısımda toplanmaktadır: İbadetler ile muamelat arasındaki taksim, dini nasslara dayanan itaat aslı, icra çerçevesi olarak Hanefi fıkhının merciliği ve kamu maslahatı ile adaletle ilişki. Bu dört kısmı bütünleşik bir nizamda birbirine bağlayan sağlam esas ise İslam Emirliği liderliğinin vurguladığı o aslın ta kendisidir: Emir, birkaç ferdin beşeri görüşü değil, bilakis Allah Teala’nın dinidir.
Bu asıl, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’ın kelami yöntemindeki sağlam bir itikadi esasa dayanmakta ve İslam Emirliği’nin emirleri, Şari-i Mukaddes’in insanların saadeti için teşri ettiği hükümler ve maksatlar silsilesi içinde yer almaktadır. Kabil’deki ilmi konferans da bu esasların beyanı ve gözden geçirilmesi için kıymetli bir fırsattır; şer’i nasslar ve Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’ın fıkhi yöntemi ışığında Müminlerin Emiri’nin (Allah Teala onu korusun) fermanlarının daha dakik ve daha güvenilir biçimde anlaşılmasına vesile olabilir ve de dini ilmin derinleştirilmesi ve İslam ümmetinin birliğinin güçlendirilmesi yolunda faydalı bir adım teşkil edebilir.
