Müminlerin Emiri’nin Fermanları ve Afganistan’da Şer’i, Ailevi ve Toplumsal Islahatlar

Bölüm 2

Doktor Hümam Sultani

Herhangi bir toplumun ıslahının önemli ölçütlerinden biri, çocukların, yetimlerin ve küçük yaşları, ekonomik zayıflıkları veya toplumsal şartları sebebiyle başkalarının yardımına ve himayesine muhtaç olan kimselerin haklarının ne ölçüde korunduğudur. İslami toplumsal düzen bu kesimlerin haklarının, bilhassa yetimlerin malları, mirasları ve himayeleri hususlarında korunmasına özel bir özen göstermiş; onların haklarına herhangi bir şekilde tecavüz edilmesini veya mallarında gayrimeşru tasarrufta bulunulmasını uygun görmemiştir.

1. Yetimlerin ve Küçük Varislerin Mallarının Korunması

Müminlerin Emiri’nin “Akrabalık, Evlilik ve Musibetlerde, Aynı Şekilde Hac ve Umreden Dönüşte Yanlış Örf ve Adetlerin Önlenmesi” hakkındaki fermanının ikinci maddesinin birinci fıkrası ile üçüncü kısmında ve keza ikinci fıkrasında, ölenin ardından yapılan sadakalar ve bağışlarla birlikte vefat edenin ailesinin düzenlediği merasimlere ilişkin ayrıntılı hükümler yer almaktadır.

Fermanın ikinci maddesinin birinci fıkrasının üçüncü kısmı uyarınca, sadaka veya bağış ancak buluğ çağına ermiş akıllı varislere, kendi mallarından ve kendi rızalarıyla yapılabilir. Bu maksatla yetimin veya gaip varisin nasibi kullanılamaz. İkinci fıkra ise yetimin izin vermesi halinde dahi, ölüye sevap hediye etme niyetiyle yetimin malından sadaka verilmesinin açıkça yasaklandığını, bunu yapanın malı tazmin ve telafi sorumluluğunu üstleneceğini nas ile belirtmiştir.

Ferman ayrıca, sadaka ve bağışın bağlayıcı bir toplumsal adet haline dönüşmemesi, şöhret, riya veya rekabet vasıtası kılınmaması ve sadaka vermeyenin kınanmaması gerektiğini açıklıyor. Ancak vasiyet meselesi bundan müstesna; şayet ölen kimse vasiyet etmişse varisler arasında yetim veya gaip varis bulunsa dahi malının üçte birinden sadaka verilebilir.

Bu hükmün önemi şuradadır ki bazı bölgelerde vefatın ardından, sevap hediye etme, sadakalar ve geleneksel ziyafetler adları altında tamamıyla terekeden harcama yapıldığı görülüyor; oysa bu mallar küçük çocukların ve diğer varislerin de haklarını ihtiva etmektedir. Ferman, bu tasarrufların şer’i ve mali zabıtalarını açıkça belirlemiştir.

2. Çocukların Terbiyesi ve Himayesi

Çocukların dini, ahlaki, eğitim ve bedeni terbiyesi, anne babanın omuzlarındaki esaslı sorumluluktur; ancak toplum ve ilgili merciler de onların korunması, maslahatlarının gözetilmesi ve refahları sahasında sorumluluklar taşımaktadır. Bu alanda çocukları dövülmekten ve kötü muameleden, zorla çalıştırmadan, dilendirilmeye zorlanmaktan, kaçırılmaktan ve diğer sömürücü faaliyetlerden korumak için etkili hukuki ve idari tedbirlerin alınması zaruridir.

3. Zorla Evlilikten ve Toplumsal Sömürüden Korunma

Çocukların ve küçüklerin evlendirilmesi meselesinde şer’i hükümlerin, rızanın, maslahatın ve yürürlükteki hukuki gerekliliklerin gözetilmesi zaruridir. Keza kızların ailevi düşmanlıkların, mali muamelelerin veya kabilevi sulhların tesviyesinde vasıta olarak kullanılması, ıslah ve tedavi gerektiren toplumsal bir problemdir.

Evlilik ve Nikahla İlgili Örf ve Adetlerin Islahı

Evlilik ve nikahla bağlantılı toplumsal örf ve adetlerin ıslahı, Afganistan’da en öne çıkan toplumsal meselelerdendir. Zira birçok bölgede nikah akdi ve düğün merasimleri, gereksiz masraflar, mali talepler, fahiş hediyeler ve aileler arası rekabetle külfetli vesilelere dönüşmüş; bu durum fakir aileler üzerindeki ekonomik yükleri artırmış ve evliliği gençler için güç bir iş haline getirmiştir.

İslami talimatlar, hayatın bütün işlerinde Resulullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) uymayı ve onun sünnetine bağlı kalmayı zaruri kılmış durumda. Bu ilkeden hareketle Müminlerin Emiri, evlilik, vefat ve hac ile umreden dönüşlerde uygulanan yanlış örf ve adetlerin ıslahı için ayrıntılı bir ferman yayınlamıştır.

Allah Teala şöyle buyurur:

“Andolsun, sizin için Resulullah’ta güzel bir örnek vardır.” (Ahzab, 21).

Ve Allah Teala başka bir yerde şöyle buyurmuştur:

“Resul size ne verdiyse onu alın, neyi yasakladıysa ondan da sakının.” (Haşr, 7).

Ve Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

“Kim emrimize uygun olmayan bir iş yaparsa o reddedilir.” (Müslim, Hadis: 1718).

Keza Ömer b. Hattab’dan (Allah ondan razı olsun) şöyle rivayet edilmiştir:

“Ey insanlar, cahiliye işlerini sünnete götürün.” (Camiu Beyani’l-İlm ve Fazlih, ve Sünen-i Beyhaki, Nikah Kitabı, 7/442).

Bu şer’i asıllar ışığında ferman, aşağıdaki toplumsal uygulamaların ıslahına yönelmiştir:

1. Kadının Rızası ve Nikah Akdinde Seçim Hakkı

Fermanın birinci maddesinde, birinci kısımdan dördüncü kısma kadar, buluğ çağına ermiş kızın rızasına ve evliliği meselesindeki görüşüne esaslı bir önem verilmiştir.

Ferman uyarınca, kızın velisi -ister babası ister kardeşi olsun- nişanı ve nikah akdi hususunda onunla istişare etme ve açık rızasını alma sorumluluğunu taşır. Buluğ çağına ermiş hiçbir kız, rızası olmaksızın zorla evlendirilemez. Böyle bir halde zarar gören kızın mahkemelere ve yetkili mercilere şikayette bulunma hakkı vardır.

Beşinci kısımda ayrıca dul veya boşanmış kadının rızası olmaksızın yeniden evliliğe zorlanamayacağı açıklanır. Ne kocasının ailesinin ne de asıl ailesinin onu zorla başka bir şahısla evlendirme hakkı yoktur.

Ferman bu yönde ayrıca, Müminlerin Emiri’nin 27/4/1443 h. tarihinde kadın haklarına dair yayınlanan (83, C 1) numaralı fermanına riayet edilmesinin zaruriliğini teyit etmiş oluyor.

Bu hükümler, kadının seçim hakkının korunması, saygınlığının muhafazası ve evlilik hayatında rızasının teminat altına alınması bakımından büyük bir önem kazanmaktadır.

2. Mehir Hakkı ve Gayrimeşru Mali Taleplerin Önlenmesi

Fermanın birinci maddesinin dokuzuncu kısmında, Hanefi fıkhına göre en az mehrin on dirhem olduğu, mehrin üst sınırının ise belirlenmediği beyan edilmiştir. Keza kadın on dirheme veya buna denk bir mala razı olursa nikah akdinin caiz olduğu, şayet razı olmazsa bazı velilerin onun mehrini misil mehrinden düşük belirlemesinin caiz olmadığı açıklanmıştır.

Aynı kısımda mehirin kadına halis şahsi hak olduğu ve akrabalarının onun mehrinden kendileri için herhangi bir meblağ talep etme veya ondan bir şey alma hakkına sahip olmadığı açıklanmıştır. Onuncu kısımda insanlar mehrleri kolaylaştırmaya ve azaltmaya, mehirde aşırılığa kaçma adetine son vermeye teşvik edilmiştir.

Ferman, bu hususta, Müminlerin Annesi Aişe’den (Allah ondan razı olsun) rivayet edilen şu hadisi delil göstermiştir:

“Şüphesiz nikahın bereketi en büyük olanı, külfeti en hafif olanıdır.” (Müsned-i Ahmed, Hadis: 24529).

Bir başka rivayette Resulullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle nakledilmiştir:

“Mehirde kolaylık gösterin; zira adam kadına verir de bu, içinde ona karşı bir kin olarak kalır.” (Musannef-i Abdürrezzak, Hadis: 10398).

Keza Ömer b. Hattab (Allah ondan razı olsun) kadınların mehrinde aşırılığa kaçmanın nehyi hususunda şöyle demiştir:

“Dikkat edin, kadınların mehirlerinde aşırılığa kaçmayın; zira şayet o dünyada bir şeref veya Allah katında bir takva olsaydı, buna en layık olanınız Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) olurdu.” (Nesai, Hadis: 3349; Müsned-i Ahmed, Hadis: 340).

Bu deliller ışığında ferman, mehrin kolaylaştırılmasının ve kadının bu şer’i hakkının korunmasının zaruriliğini teyit etmiş bulunuyor.

Aynı maddenin on birinci kısmında, mehirle birlikte “velver”, “hore”, “baberi”, “tuyane” ve “hoşi” adları altında mal veya mülk talep edilmesi gayrimeşru sayılmıştır. Keza ferman bu taleplerin şer’i hükmünü fakihlerin sözleri ışığında açıklamış durumda.

Aşağıda bu adetlere dair kısa bir tanıtım yer almaktadır:

• Velver: Mehrin yanı sıra damattan veya ailesinden ilave mal ya da mülk talep edilmesi.

• Hore: Düğün sırasında damadın ailesinin gelinin ailesine gıda maddeleri temin etmeye mecbur bırakılması adeti.

• Baberi: Mehrden ayrı olarak ilave mal veya mülk talep edilmesi.

• Tuyane ve hoşi: Evliliği kutlama bahanesiyle veya diğer geleneksel adlar altında dayatılan zorunlu mali talepler.

Bu hükmün temel gayesi, nikahı toplumsal rekabet meydanı ve mali bir muameleye dönüştürmek yerine kolaylaştırılmış şer’i bir akit kılmak ve her iki aileyi gereksiz mali yüklerden korumaktır.

3. Nişan ile Nikah Akdi Arasındaki Şer’i Fark

Fermanın birinci maddesinin sekizinci kısmında, sırf nişanın şer’i nikah sayılmadığı açıklanmıştır. Zira şer’i icap ve kabul ile ve şahitlerin huzurunda nikah akdedilmedikçe, genç erkek ve kız birbirleri için yabancı kalır.

Bu hüküm, bazı ailelerde yaygın olan ve nişandan sonra genç erkek ve kızı karı koca gibi muamele eden yanlış toplumsal inancı gidermeyi hedeflemektedir; oysa nişan yalnızca evlilik vaadidir ve bizzat nikah akdi değildir.

4. Zorla Nikahın, Kadını Cebren ve Tecavüzle Eş Edinmenin Önlenmesi

Fermanın birinci maddesinin yedinci kısmı, tehlikeli toplumsal zulüm suretlerinden birine işaret etmiştir. Bu hüküm uyarınca bir kimse bir kıza veya kadına ateş açarsa, saçını keserse, ona çadır atarsa veya onu başka herhangi bir cebir vasıtasıyla kendisine eş ilan ederse, bu tasarruf gayrimeşru olup suç sayılır.

Ferman, bu fiilleri işleyenlerin İslam Emirliği mahkemelerine sevk edilmesini ve suçlarına göre uygun cezayı almalarını emretmiştir. Bu hüküm, kadını dövmenin, tehdit etmenin veya herhangi bir örf ya da toplumsal adet yoluyla onu eş ilan etmenin şer’i nikah akdinin alternatifi olamayacağını teyit etmektedir.

5. Nişanda ve Düstmal ile Evlilik Öncesi Merasimlerde Kolaylaştırma

Fermanın birinci maddesinin on ikinci ve on üçüncü kısımları, nişandan sonra gereksiz merasimlerin ve hediye talebine ilişkin adetlerin ıslahını ele almıştır.

Ferman uyarınca, nişandan sonra “pıhe halasi” “şirini horıl” ve “loy düstmal” adları altında ardı ardına merasimler düzenlenmesi yanlış adetlerdendir. “Büyük düstmal” merasimi iki kez düzenlenemez; ancak sınırlı sayıda davetlinin katılımıyla bir kez düzenlenebilir.

Keza bu merasimlerde damat ve gelin dışındaki kimselere hediye verilmesi yasaktır. Damat ve geline verilecek hediyeler ise mali güç sınırları içinde olmalı ve normal giysiler ile bazı basit süs eşyalarını aşmamalıdır. Ferman, otomobil, motosiklet, ev ve diğer fahiş fiyatlı eşyaların hediye edilmesi adetine son verilmesinin zaruriliğini vurgulamıştır.

Fermanın on üçüncü kısmında düstmal merasimlerinin otellerde düzenlenmesi yasaklanmış ve buna Allah Teala’nın şu sözü delil gösterilmiştir:

“Ey Ademoğulları, her mescitte ziynetinizi takının, yiyin için fakat israf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez” (Araf, 31).

On dördüncü kısımda ayrıca, gerekçesiz gecikmenin ve bundan doğabilecek problemlerin önlenmesi için düğün merasimlerinin nişan ve nikah akdinin ardından mümkün olan en kısa sürede düzenlenmesinin zaruriliği nass ile belirtilmiştir.

6. Evlilik Sırasında Gereksiz Mali Taleplerin ve Hediyelerin Önlenmesi

Fermanın birinci maddesinin on beşinci kısmından yirminci kısmına kadar, evlilik sırasındaki mali talepler ve hediyelerle ilgili muhtelif adetlerin ıslahı ele alınmıştır.

Bu bağlamda, nişandan sonra tekrarlanan kıyafet takımları gönderilmesi, gelinin damada kıyafet takımları göndermesi, damadın ailesine düğün sırasında yemek, tatlı, helva merasimi, kıyafet ve diğer malzemelerin masraflarının yüklenmesi ve benzeri gelenekler yasaklanmıştır.

Ferman uyarınca velime ve düğün merasimleri, damadın mali gücüne ve rızasına göre, israf ve riyadan uzak olarak düzenlenmelidir. Kızın ailesi, düğün merasimini otelde veya fahiş fiyatlı araçlar kullanarak düzenlemeye zorlanamaz.

Keza gelinin anne tarafından akrabalarının, arkadaşlarının, köyünün ahalisinin ve gelinin koca evine nakli sırasında hizmet sunan diğer kimselerin damadın ailesinden para talep etmesi yasaklanmıştır. Ancak herhangi bir kimsenin kendi rızasıyla hizmet sunanlardan birine sadaka olarak bir miktar para vermesinde bir sakınca yoktur.

7. Düğün Sırasında Ateş Açmanın, Uzun Konvoyların ve Umumi Yolların Kapatılmasının Önlenmesi

Fermanın birinci maddesinin yirmi birinci kısmında, nişan ve düğün sırasında havaya ateş açılmasının yasaklandığı, keza bu vesilelerde Emirliğe ait resmi araçların kullanılmasının yasaklandığı nass ile belirtilmiştir.

Keza araçların ve motosikletlerin tehlikeli ve hızlı sürülmesi, uzun konvoylar oluşturulması ve umumi yolların kapatılmasına, insanların rahatsız edilmesine veya hayatlarının tehlikeye atılmasına yol açan diğer tasarruflar yasaklanmıştır.

Bu hüküm yalnızca düğün merasimlerinde sadeliği tesis etmekle kalmamakta, bilakis insanların canlarının ve mallarının korunması, kamu düzeninin muhafazası ve umumi yolların akışkanlığının korunmasıyla da bağlantılıdır.

8. Bedel Evliliğinin Islahı ve Her Kadının Müstakil Haklarının Korunması

Afganistan’ın bazı bölgelerinde bedel evliliği, yerel olarak bilinen adıyla “mohı” adeti yaygındır. Bu evlilik türünde bir aile, kızını başka bir aileye, karşı ailenin de kendi kızını ilk aileye vermesi şartıyla evlendirir.

Bedel evliliğinin doğurduğu olumsuz neticeler sebebiyle fermanın birinci maddesinin yirmi dördüncü kısmı, bu evlilik türünden mümkün olduğunca kaçınılmasına yönelmiştir.

Ancak bedel evliliği gerçekleşirse iki kadından her biri için müstakil bir mehir belirlenmesi ve ona eda edilmesi gerekir. Bir kadının evliliği diğer kadının evliliğinin bedeli veya karşılığı olamaz; zira her ikisinin şer’i hakları müstakil olup diğerinin haklarından ayrıdır.

Fermanların İnfazı ve Hükümet Kurumlarının Sorumluluğu

Bu fermanın önemli hususiyetlerinden biri, yalnızca toplumsal hükümleri beyan etmekle kalmaması, bilakis bunların infazıyla ilgili hükümet kurumlarının sorumluluklarını da belirlemesidir.

Zira dördüncü madde uyarınca İçişleri, Sınırlar ve Kabile İşleri, Enformasyon ve Kültür, İrşad ve Hac ve Evkaf, Eğitim ve Yüksek Öğretim bakanlıkları dahil ilgili merciler, bunlara ilaveten alimler, cami imamları, hatipler, medya kuruluşları ve nüfuz sahibi milli şahsiyetler, halkı fermanın hükümleri hususunda bilinçlendirmeye ve hikmet, maslahatların gözetilmesi ve karşılıklı anlayış yoluyla bunların infazına çalışmaya yönlendirilmiştir.

Mobil sürümden çık