İkinci Bölüm
Yazan: Ekber Cemal
Bu ilkenin ve bu basit sistemin yerel piyasa düzeyinde nasıl işlediğini öğrendiğimizde aynı sömürücü sistemin küresel düzeyde nasıl işlediğini idrak etmek bizim için kolay hale gelecektir. Zira içinde bulunduğumuz çağda küresel ticari ve mali sistemin tamamı, bilinen riba ilkeleri üzerine kaimdir. Nasıl ki bir ara sokaktaki dükkan sahibi zaman geçtikçe kirayı artırıyorsa küresel mali kuruluşlar ve de büyük ve gelişmiş devletler de fakir ve gelişmekte olan devletlere kredi verdiğinde veya malı kredi yoluyla temin ettiğinde faiz tuzakları onların yoluna dökülüyor.
Bilinen Batı ekonomisindeki temel ilkelerden biri, “paranın zaman değeri” denilen şeydir. Bu faizci nazariyeye dayanarak bugünkü doların değeri gelecekteki dolardan daha büyüktür. Bu noktadan hareketle ve bu görüş uyarınca bir başkasına uzun bir süre için mal veya para ödünç veren kimse, bu tecil karşılığında faiz olarak ilave bir meblağ talep etme hakkına sahip.
Bu küresel mekanizmayı daha iyi anlamak için Pakistan ile Suudi Arabistan Krallığı arasındaki son petrol anlaşmaları modelini delil gösterebiliriz; bu anlaşmalar iktisadi ıstılahta “ertelenmiş petrol bedeli ödeme kolaylığı” olarak biliniyor. Farz edelim ki Pakistan, iç ekonomisini çalıştırmak ve sanayilerinin çarkını döndürmek için on beş yıl boyunca altı milyar dolar değerinde ham petrole şiddetle muhtaç; ancak devlet hazinesinde peşin ödeme için yeterli dolar nakit likiditesi yok.
Şayet küresel piyasada ham petrol varilinin ortalama fiyatı yüz dolar ($100) ise Pakistan, altı milyar dolar karşılığında toplam altmış milyon (60.000.000) varil petrol elde edecek.
Pakistan, Suudi Arabistan Krallığı’ndan şunu talep ediyor: “Bu altmış milyon varili bize kredi olarak verin, biz de petrolün asıl bedelini size on beş yıl boyunca taksitlerle ödeyelim.” Bu durumda, mukaddes İslam şeriatının ilkesi, Suudi Arabistan Krallığı’nın, kredi süresi sebebiyle altmış milyon varil petrolün asıl bedelini artırması yerine, işlemin başından itibaren toplam fiyatı altı milyar dolardan, diyelim ki altı milyar beş yüz milyon dolara yükseltmesini gerektirir. Bu durumda bu, “vadeli satış” olur ki şer’an caiz bir ticari muameledir.
Ancak, bütün küresel sistem geleneksel mali kredi ilkeleri üzerine kaim olduğundan uluslararası ribaya bağlı akitlerdeki bu mübadeleler farklı ve sömürücü bir biçimde gerçekleşiyor. Zira Suudi mali fonları, Pakistan’a altmış milyon varil petrolü asıl piyasa fiyatından, yani varil başına yüz dolardan teslim ediyor. Ancak bu fon, kredi süresi sebebiyle petrolün asıl fiyatını yükseltmek yerine sözleşmeye şunu yazıyor: “Size altı milyar dolar değerinde petrol teslim ettik ve şimdi bu meblağ (altı milyar dolar) Pakistan’ın zimmetinde mali bir borç haline gelmiştir.”
Şimdi, Pakistan bu borcu on beş yıl boyunca ödeyeceği için, altı milyar dolar tutarındaki bu borca yıllık yüzde bir buçuk (%1,5) oranında faiz yükleniyor. Küresel mali sistemde bu faizi gerekçelendirmek için “risk primi” tabiri kullanılıyor. Bundan maksat, borç alan devletin iflas etme veya uzun bir süre içinde para biriminin değer kaybetme ihtimali sebebiyle, bu faizin bu risklere karşılık olarak ödenmesidir.
Şimdi, bu faiz şartı neticesinde ortaya çıkan muazzam iktisadi farkı görmek için basit bir matematiksel denklem kullanalım. Şayet Pakistan, peşin petrol satın alma gücüne sahip olsaydı ve bu altmış milyon varili peşin satın alsaydı, Suudi Arabistan Krallığı’na yalnızca altı milyar dolar (petrolün asıl bedeli) öderdi ve muamele bu noktada sona ererdi.
Ancak, ribaya dayalı sistemde bu muamele, faizli bir krediye dayanılarak gerçekleştiği için Pakistan on beş yıl boyunca altı milyar doları (petrolün asıl bedelini) ödemekle yükümlü olacak, ancak buna ilaveten yılda yüzde 1,5 faiz olarak doksan milyon dolar ilave ödemek zorunda kalacaktır.
Ve on beş yıl boyunca, doksan milyon dolar tutarındaki bu yıllık faiz tedricen birikerek toplamda bir milyar üç yüz elli milyon dolara ulaşıyor. Bunun neticesinde Pakistan, ribaya dayalı krediler sistemi yoluyla petrol satın alması sebebiyle, asıl değeri altı milyar dolar olan petrol karşılığında toplam yedi milyar üç yüz elli milyon dolar ödemek zorunda kalacak. Bu ilave bir milyar üç yüz elli milyon dolar, petrol bedelinin bir parçası değil, bilakis küresel bankaların riba kanunları uyarınca yüklenen ve Pakistan’ın boynuna ağır bir tasma haline gelen “zaman maliyeti”nden ibarettir.
Bu, malın satıcının elinden çıktığı anda riba borcuna dönüştürüldü ve borç alan devletin iktisadi kanını emen, mekanizmanın ta kendisidir.
Diğer yandan, küresel ticarette hiçbir devlet bütün nakit mübadele işlemlerini veya mal satın alımını tek başına kredi yoluyla yapmaz; bilakis büyük uluslararası bankalar ve kredi derecelendirme kuruluşları bu süreçte merkezi bir rol oynar. Zira bir devlet, malları, dışarıdan kredi yoluyla ithal ettiğinde kendisini yerel bankalarından biri aracılığıyla “akreditif” denilen şeyi açmak zorunda bulur. Bu bankalar arasındaki sözleşmelerde belirlenen finansman maliyetleri ve gecikme cezaları, uluslararası riba göstergelerine sıkı sıkıya bağlıdır.
Bunun anlamı şudur: Borç alan devlet, taksitini belirlenen vadede ödemede başarısız olursa uluslararası mali düzenlemeler uyarınca ona ağır cezalar yüklenir ki bunlar, özü itibarıyla bir başka “bileşik riba” (faizin faizi) türü sayılır. Bu, gelişmekte olan dünya devletlerinin tamamını ağına düşüren küresel mali yapıdır; zira hiçbir devlet, ne kadar çabalasa da bu sistemden kolayca sıyrılamaz; çünkü küresel piyasaya giriş yolları bu bankaların ve ribaya dayalı mali kuruluşların koridorlarından geçer.