Hariciler, Emevi Halifesi Ömer bin Abdülaziz (Allah ona rahmet etsin) döneminde Musul civarında faaliyet gösteriyordu. Bu grup, Sıffin Savaşı’ndan sonra Ali’den (Allah ondan razı olsun) ayrılan Haricilerin bir kalıntısıydı.
Katı inançları ve kendilerine özgü ideolojileriyle tanınıyorlardı, sıklıkla Müslümanları ve yöneticilerini, özellikle de kendi ölçütlerine göre günahkâr veya itaatsiz gördükleri kişileri eleştiriyorlardı.
Haruriyye (hariciler) kolu; adalet konusunda katı bir duruş benimsedi ve o dönemin hakim hükümetlerine açıkça düşmanlık besledi. Aşırılıklarında tavizsiz kaldılar, hatta Ömer bin Hattab’ın (Allah ondan razı olsun) soyundan gelen ve “İkinci Ömer” olarak bilinen dindar ve adil Ömer bin Abdülaziz’e karşı bile. Ki o; İslam tarihinde beşinci raşid-i halife olarak tabir edilir, çünkü saltanatlık dönemi dört raşid-i hulefanın halifeliklerine benzemiştir.
Hükümdarlığı sırasında Ömer bin Abdülaziz adalet ve eşitliğe sarsılmaz bir şekilde bağlı kalmıştır. Baskıya şiddetle karşı çıkmış ve halkın haklarını tüm kalbiyle savunmuştur.
Devlet görevlilerinin davranışlarını iyileştirmek, vergileri azaltmak ve tüm bireyler arasında eşitliği sağlamak da dahil olmak üzere çok sayıda reform uygulamıştır. Kamu hazinesinin (Beytu’l Mâl) önemli bir bölümünü halkın refahı için ayırmış ve her vatandaşın ihtiyaçlarını karşılamak için gayret göstermiştir.
Tarihi kayıtlar onun liderliğinde refahın, artık zekat desteğine ihtiyaç duyan bireylerin kalmadığı ölçüde arttığını göstermektedir. Bununla birlikte Hariciler, İslam’ı yorumlamaları açısından onun halifeliğini hala zayıf görüyorlar ve ona dair yanlış inançlarına dayalı engeller ortaya koymaya devam ediyorlardı.
Bu nedenle Hariciler Musul çevresindeki yollarda yolcuları ve masum Müslümanları taciz ediyorlar ve haksız yere kan döküyorlardı. Çok çaba sarf ettikten sonra, Ömer bin Abdülaziz onları bir tartışmaya girmeye ikna etti.
Tartışma için bir araya geldiklerinde, Ömer bin Abdülaziz onları her tartışmada konuşamaz hale getirdi. Daha sonra, yollarda insanları tehlikeye atmamaya veya haksız yere kan dökmemeye yemin ettirdi ve bu yemini bozmanın bir savaş ilanı olarak kabul edileceğini söyledi.
Ancak ayrılır ayrılmaz yeminlerini bozdular ve şiddet eylemlerine devam ettiler.
Buna karşılık, Ömer bin Abdülaziz, Said bin Cûşi liderliğindeki bir grup mücahidi Kufe’den gönderdi. Haricilerin isyanını ve güvenlik tehditlerini bastırmak için şiddetle savaştılar ve sonunda bölgede istikrarı ve barışı yeniden sağladılar.
Bu olayın en dikkat çeken yönü; Ömer bin Abdülaziz’in birincil yaklaşımının savaştan kaçınmak ve barışçıl çözümler aramak olmasıydı, ancak gerektiğinde valilerinin hukuku ve güvenliği korumak için uygun önlemler almasına izin verdi.
Sonuç olarak; bazı tarihçiler Haricilerin önde gelen liderlerini şu şekilde sıraladılar:
1. Şebbib bin Yezid Şeybani: Şebbib, Irak ve Suriye’de faaliyet gösteren önde gelen bir harici lideriydi. Harici hareketinde cesur ve etkili bir lider olarak kabul edildi ve çeşitli alanlarda hükümet güçlerine zorluklar çıkardı.
2. Abdullah ibn İbad: İbadi mezhebinin kurucusu olarak kabul edilir.
3. Katari bin el-Fuca’a: Savaş alanındaki konuşmaları ve şiirleriyle haricilere ilham verirdi ve ideolojilerini yaymada hayati bir rol oynardı.
