Dr. Ferhan Kakar
Mekke-i Mükerreme’deki tarihi “Safa Sarayı”nı kaplayan heybetli sükunet, diplomatik hareketliliklere sahne olduğunda, sanki tarihin sayfalarında yeni bir bölüm yazılma anı gelmiş gibiydi. Suudi Veliaht Prensi Muhammed b. Selman, Türk Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve sözde Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif’in aynı masa etrafında bir araya gelme haberi, haber ajansları için sansasyonel ve heyecan verici bir başlıktı; ancak Ortadoğu ve Güney Asya’daki derin siyasetin inceliklerini yakından takip edenler, bunu sessiz ama derin bir siyasi depremin işareti olarak gördüler.
Üç lider, “Mekke Ortak Savunma Antlaşması” belgelerini imzaladıklarında küresel diplomatik çevrelerde gizli konuşmalar ve tahminler başladı. Zira bu antlaşmanın ruhunda, NATO’nun meşhur beşinci maddesinin, yani “Birine saldırı hepimize saldırıdır” ilkesinin açık bir yansıması görülüyordu. Bu dikkat çekici manzarayı anlamak için Kabil’deki halk kahvelerinde dönen tartışmalardan ilham almak gerekir; burada siyaset, soyut teorik terimlerle değil, hayatın acı gerçekleri ve insan gerçekliğinden alınan örneklerle ölçülür.
Görünüşte, bu antlaşma büyük bir üçlü İslami ittifak gibi görünüyor. Modern Türk insansız hava araçları, dijital teknoloji, savaşlar deneyimlemiş ve geniş tecrübe kazanmış sözde Pakistan askeri yetenekleri ve eşsiz Suudi petrolünün bir araya geldiği, aşılmaz bir savunma duvarı oluşturan bir ittifak. Diğer yandan, diplomatlar gülümseyerek, “bu antlaşma Birleşmiş Milletler sözleşmesine tamamen uygun ve Batılı güçlere olan bağımlılığı azaltmayı hedefliyor” diyorlar.
Ancak bu siyasi oyun, Kabil’in soğuk havasında derinlemesine analiz edildiğinde ve son elli yılın savaşlarının duman ve gürültüsünün ardına bakıldığında, bu antlaşmanın parlaklığının ardında kasvetli ve büyük bir gerçek ortaya çıkıyor. Diplomatik dilde “stratejik ortaklık” olarak adlandırılan şey, özünde Pakistan’ın tek uluslu caydırıcılık gücünün sessiz bir başarısızlık itirafından başka bir şey değil. Bu fikri anlamak için, bir köyün zenginlerinden birinin, “petrolü ve riyalleri” olan birinin, görünüşte köyün en güçlü, en deneyimli ve “temiz sicilli” güreşçisini kendisini ve malını koruması için tuttuğunu hayal edin; ancak onu koruyucusu olarak tutmak için ona masaj yağı ve yemek alması için riyaller verir.
Ancak ihtiyaç anı geldiğinde, kral komşu köyden gelen bir tehdit hisseder ve aynı zamanda güreşçinin kendisinin gizli hastalıkları, ağır borçları ve ailevi anlaşmazlıkları nedeniyle bir ağa dolaştığını, öyle ki “komşu köy halkıyla sadece göz göze gelebildiğini, onlara meydan okuyacak gücü olmadığını” fark eder; kral sonunda modern silahlarla donatılmış başka bir adamı şehirden yardıma çağırmak ve onu yanına almak zorunda kalır. Pakistan ile Suudi Arabistan arasındaki savunma ilişkileri tarihi onlarca yıla yayılıyor; peki sonunda Riyad’ı Ankara’nın kapısını da çalmaya iten ne oldu?
Bunun ilk ve en büyük nedeni, Pakistan’ın içinde bulunduğu boğucu ekonomik krizdir. Askeri güç ne kadar büyük olursa olsun, ekonomisi zayıf ve bitkinse oluşturduğu tehdit, karşı tarafı caydırma ve saldırı engelleme yeteneğini kaybeder. Dünyanın en gelişmiş tüfekleri elinde olsa bile her mermiye ihtiyaç duyan ve de cephanesi ve barutu bittikten sonra daha fazlasını satın alma gücü olmayan birinden rakipleri asla korkmayacaktır. Pakistan’ın ekonomik zayıflığı, askeri tehdidinin etkisini kaybetmesine neden oldu ve bölgedeki diğer güçler, özellikle İran, İslamabad’ın uzun süreli bir çatışmanın mali yükünü kaldıracak durumda olmadığını çok iyi biliyordu.
İkinci büyük sorun, Pakistan’ın kendi iç durumudur. Şu anda, Pakistan ordusunun tüm dikkati ve güçlerinin çoğu, ülke içinde artan silahlı şiddet, Pakistan Taliban Hareketi (TTP) saldırıları ve Beluçistan’daki güvensizlik durumunu bastırmakla meşgul. Kişinin kendi evi içeriden yanıyorken komşusunun evini yangın tehlikesinden kurtarmak için tüm dikkatini veremez. İç karışıklıklar Pakistan’ı, Suudi Arabistan Krallığı’na karşı ortaya çıkan alışılmadık veya vekalet tehditlerine karşı tam entegre bir çelik kalkan olarak duramayacağı bir seviyeye itmiştir.
Üçüncü yön ise, hassas diplomatik ve coğrafi hesaplamalarla ilgilidir. Pakistan ve İran uzun bir sınıra sahip ve de iki ülke uzun vadeli enerji ihtiyaçları ve karşılıklı çıkarlarla bağlantılıdır. Ayrıca, Pakistan’da İran’la bağları olan büyük bir dini azınlığın varlığı ve bunun etrafındaki hassasiyetler, İslamabad’ın sadece Riyad için Tahran’a karşı açık bir askeri çatışmaya girmesine izin vermemektedir.
Pakistan’ın İran’a karşı tutumu çoğunlukla ihtiyatlı açıklamalar ve sınırlı tepkilerle sınırlı kalmıştır. Suudi Arabistan Krallığı, Pakistan’ın tek başına kendisi için tam entegre bir “caydırıcı güç” olmaya yetmediği sonucuna vardığında, bu boşluğu doldurmak için Türkiye’ye de yöneldi. Türkiye’nin bu ittifaka katılımı, özünde Pakistan’ın karşılaştığı bu ekonomik ve coğrafi kısıtlamaların bir sonucudur.
Türkiye ekonomik istikrara sahip, köklü bir NATO üyesidir ve insansız hava aracı teknolojisindeki yeteneklerini küresel ölçekte kanıtlamış durumda. Mekke Antlaşması görünüşte tarihi bir zaferin kutlaması olarak sunulsa da onun ince ve gizli katmanlarına derinlemesine dalmak, tarihi ne kadar zengin olursa olsun ve ordusu ne kadar güçlü olursa olsun, bir devletin ekonomisini ve iç istikrarını kaybettiğinde, başkalarına gerçek güvenlik ve koruma garantileri sunamayacağını ortaya koyuyor.
Mekke’deki parlayan ışıkların ardında, Pakistan’ın bu acı gerçeği yatmaktadır; Pakistan ordusunun isteği dışında bile, bu antlaşma aracılığıyla dünyaya ifşa olan gerçek…
