İç Bölünmeler ve Farklılıklar
Haricilerin tarihi, bu akımın geçirdiği iç dönüşümlerin ve karmaşık gelişmelerin bir resmini sunarken bu süreç, onların zamanla birkaç fırkaya bölünmesine yol açmıştır.
Bu bölünmeler sadece fikri ayrılıkları değil aynı zamanda o dönemde İslam toplumunun yaşadığı sosyal ve siyasi krizleri de yansıtmaktadır. Haricilerin en belirgin fırkaları arasında Ezarika, Necedat, Sufriyye ve İbadiye yer alır ve her biri temel harici prensiplerini yorumlama konusunda kendine özgü bir yöntem seçmiştir.
Nafi b. el-Ezrak’ın liderliğindeki Ezarika, Harici fırkalarının en aşırı ve katı olanıydı. Bu grup, tekfir meselesinde oldukça sert bir tutum benimsedi; sadece kendilerine muhalefet edenleri değil, inancında kendilerine katılmayan herkesi kafir olarak görüyordu. Ayrıca, muhaliflerin kadınlarını ve çocuklarını öldürmeyi meşru görüyor ve bunu Allah yolunda cihat olarak değerlendiriyorlardı.
Güç merkezleri Ahvaz idi ve buradan çevre bölgelere akınlar düzenliyorlardı. Ahiret konusunda da son derece katı bir tutum benimsediler; diğer İslami fırkaların takipçilerinin cehennemde ebedi kalacağına inanıyorlardı.
Necde b. Amir liderliğindeki Necedat ise Ezarika’ya kıyasla daha ılımlı bir tutum takındı; onların bazı aşırı eylemlerini reddettiler, kadınların ve çocukların öldürülmesini kınadılar. Ayrıca ahiret konusunda daha toleranslı bir görüşe sahiptiler; büyük günah işleyen Müslümanları Allah’ın bir süre sonra affedebileceğine inanıyorlardı.
Bu fırka, Yemame’de yoğunlaşmıştı ve kısa bir süreliğine de olsa nispeten istikrarlı bilinen küçük bir yerel yönetim kurmuştu.
Haricilerin en önemli fırkalarından biri olan Sufriyye ise, Ezarika ile Necedat arasında orta bir yol benimsedi.
Çocukların öldürülmesini haram görüyorlardı ancak belirli koşullarda kadınların öldürülmesini caiz görüyorlardı. Bu fırkanın nüfuzu, Sistan ve Kirman gibi İslam dünyasının doğu bölgelerinde genişti ve uzun süre etkin bir siyasi ve askeri güç olarak kaldı; bazı bölgelerde nispeten istikrarlı yerel yönetimler kurmayı başardılar.
Abdullah b. İbad liderliğindeki İbadiye ise Harici fırkalarının en ılımlısıydı ve varlığını günümüze kadar sürdürmüştür. Diğer Müslümanları tekfir etmediler ve zalim yöneticilerle olan anlaşmazlıklarını sadece siyasi düzeyle sınırlı tuttular. İbadiye, günümüzde Umman, Kuzey Afrika ve Zanzibar’da yaygındır ve takipçileri ılımlılıkları ve itidal anlayışlarıyla tanınır.
Bu fırka, temel fikri prensiplerini korumanın yanı sıra zamanla değişen koşullara uyum sağlama yeteneğini de göstermiştir.
Bu iç bölünmeler, başlangıçta birleşik olan bir hareketin, zamanla her birinin orijinal prensiplere dair kendi yorumuna sahip olduğu çok sayıda fırkaya nasıl dönüştüğünü göstermektedir. Bu fırkaların incelenmesi, Haricilerin fikri seyrini anlamaya yardımcı olur ve tek bir ideolojinin zamanla nasıl değişebileceğini ve farklı yüzler kazanabileceğini ortaya koyar; ayrıca görünüşte homojen bir hareketin içinde bile geniş bir görüş ve yorum çeşitliliğinin var olabileceğini açığa çıkarır.
