Bu meselenin hassasiyeti sebebiyle, burada bazı gerekli ve zaruri ayrıntıları açıklamak yerinde olacaktır…
İmam Ebu Hanife’nin (rahimehullah), Emevi ve Abbasi dönemlerindeki zorba yöneticilere karşı İmam Zeyd bin Ali’nin (rahimehullah) (h. 122) ve İmam Muhammed Nefs-i Zekiyye’nin (rahimehullah) (h.145) hareketini ve ayaklanmasını destek sunma, onları maddi ve manevi olarak destekleme kararı; muteber tarih, fıkıh ve siyer kitaplarında ayrıntılı biçimde belgelenmiş bir husustur.
Aşağıda bu tutuma dair en önemli güvenilir tarihi ve fikri kaynak ve referanslar yer almaktadır:
1. İmam Ebu Bekir el-Cessas’ın (rahimehullah) rivayeti: Belgelenmiş en fıkhi ve tarihi referans sayılmaktadır:
Büyük Hanefi imam ve fakih, allame Ebu Bekir el-Cessas (v. 370 h.) meşhur tefsiri “Ahkamu’l-Kur’an”da İmam Ebu Hanife’nin bu tutumunun ayrıntılarını, fetvalarını ve mali desteğini zikretmiştir.
Ahkamu’l-Kur’an li’l-Cessas’ta (Daru İhya-i Turasi’l-Arabi baskısı – Beyrut), birinci cilt, 85 ila 87. sayfalar arasında, Bakara suresindeki “Ahdim zalimlere ulaşmaz” ayetinin tefsiri bağlamında ve “Emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münker babı” altında özetle şu husus gelmiştir:
İmam el-Cessas (rahimehullah) şöyle demektedir:
“İmam Ebu Hanife’nin (rahimehullah) bilinen mezhebi şudur: Zalim ve cebreden yöneticiye itaat vacip değildir ve güç mevcut olduğunda, emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münker çerçevesinde ona karşı cihat caizdir. Zira o (İmam Ebu Hanife), Seyyid Zeyd b. Ali’ye mali destek göndermiştir ve Nefs-i Zekiyye (Muhammed b. Abdullah) ayaklandığında ona manevi ve mali tam destek sunmuş, insanları ona yardım etmeye ve onun yanında durmaya teşvik etmiştir.”
2. İmam İbn Abdilberr’in (rahimehullah) nakli:
Muhaddis ve fakih, allame İbn Abdilberr el-Kurtubi (vefatı 463 h.) meşhur kitabında bir rivayet nakletmiştir.
“el-İntika fi Fedaili’s-Selaseti’l-Eimmeti’l-Fukaha” (Malik, Şafii ve Ebu Hanife) adlı kitabın Beyrut’taki Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye tarafından yayımlanan (172-175) sayfalarında şu metin yer almaktadır: İmam Ebu Hanife (rahimehullah), Seyyid Zeyd b. Ali ve (Muhammed) Nefs-i Zekiyye’nin ayaklanmasının hak olduğu görüşündeydi ve Seyyid Zeyd b. Ali hakkında şöyle demiştir: “Onun (zulme karşı) ayaklanması, Resulullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Bedir gazvesindeki çıkışına benzemektedir.”
Keza İmam-ı Azam (rahimehullah) bu iki kişinin hareketini desteklemek için mal göndermiştir.
3. İmam Taberi ve İbnü’l-Esir’deki tarihi rivayetler:
İslam’ın muteber büyük tarihçileri İmam’ın bu tutumunu kaydetmişlerdir.
İmam İbn Cerir et-Taberi’nin (v. 310 h.) “Tarihu’r-Rusul ve’l-Müluk” (Taberi Tarihi) adlı kitabın yedinci cildinde, 145 yılı olayları arasında “Muhammed b. Abdullah Nefs-i Zekiyye’nin ayaklanması” bahsinde…
Keza Allame İbnü’l-Esir’in (v. 630 h.) “el-Kamil fi’t-Tarih” adlı kitabının beşinci cildinin (548-552) sayfalarında bu vakaların zikri geçmiştir.
4. Mütercimlerin ve çağdaş siyer kaynaklarının referansları:
Asrın büyük alimleri ve siyer tarihçileri bu hususu tam manasıyla belgelemişlerdir; bunlardan: Allame Muvaffak b. Ahmed el-Mekki’nin (v. 568 h.) “Menakıbu’l-İmam Ebu Hanife” adlı kitabı, ikinci cilt, (83-84) sayfaları… Keza Kahire Üniversitesi’nin büyük hocası, allame Muhammed Ebu Zehra, “Ebu Hanife: Hayatı ve Asrı – Görüşleri ve Fıkhı” adlı kitabında İmam Ebu Hanife’nin siyasi görüşünü ve Zeyd b. Ali ve Nefs-i Zekiyye’yi desteklemesini anlatmak için müstakil bir fasıl ayırmıştır.
Bu referanslar tarihi nitelikte olduğundan ve çoğunlukla halkın gözü önünde bulunmadığından, burada Seyyid Zeyd bin Ali (rahimehullah) , Seyyid Muhammed Nefs-i Zekiyye (rahimehullah), onların şerefli nesebi ve dönemlerindeki Emevi ve Abbasi yöneticilerinin durumları hakkında analitik ve tarihi bir ayrıntı sunmayı gerekli gördük. Bu, dostların bu tutumların veya ayaklanma ve direniş izni fetvalarının sadır olduğu şartları ve ortamı kavrayabilmeleri ve bunların bugünkü gerçekliğimize nasıl uygulanacağını anlayabilmeleri içindir.
1. Şahsiyetlerin ve Nesebin Tanıtımı:
Zeyd b. Ali Efendimiz (rahimehullah) :
O, Zeyd b. Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebu Talib’dir (rahimehullah) , şehit Hüseyin’in torunu ve İmam Zeynelabidin’in (rahimehullah) oğludur. Zeyd b. Ali (rahimehullah) asrının büyük fakihlerinden, muhaddislerinden ve müfessirlerinden biriydi ve “Zeydi mezhebi” ona nispet edilmektedir. İmam Ebu Hanife (rahimehullah) onun yüce ilmi mevkiini büyük bir övgüyle methetmiştir.
Muhammed Nefs-i Zekiyye Efendimiz (rahimehullah) :
O, Muhammed (Nefs-i Zekiyye lakabıyla anılan) b. Abdullah b. Hasan el-Müsenna b. Hasan b. Ali b. Ebu Talib’dir (rahimehullah) ve Hasan el-Mücteba’nın (rahimehullah) torunlarındandır. Siret ve davranışta zühd, ibadet ve temizlikle tanındığı için “Nefs-i Zekiyye” lakabıyla anılmıştır.
2. O Dönemin Yöneticileri ve Ayaklanma Sebepleri:
Bu iki Haşimi şahsiyet, mücadelelerini farklı tarihi bağlamlarda ve değişken şartlarda vermiştir:
Zeyd b. Ali Dönemi ve Emeviler (h. 122 / m. 740):
O dönemde Emevi Halifesi Hişam b. Abdülmelik, beytülmalı tekeline almış ve onu kendi özel mülkü haline getirmiş, Beni Haşim ve Ehl-i Beyt üzerine boğucu ekonomik ve siyasi kısıtlamalar getirilmiştir. Keza Kufe ve Irak valisi (Yusuf b. Ömer es-Sakafi) şiddet ve zulümle nitelenmiştir. Zeyd b. Ali (rahimehullah) hakkı haykırıp kullara uygulanan zulmü reddettiğinde, bu durum hafife alınma ve aşağılanmayla karşılanmış, bunun üzerine o (rahimehullah), bu zulmü ortadan kaldırmak ve emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münkeri tesis etmek gayesiyle h. 122 yılında Kufe’de ayaklanmıştır
Nefs-i Zekiyye Dönemi ve Abbasiler (h. 145/ m. 762):
Abbasi Halifesi Ebu Cafer el-Mansur, iktidara Ehl-i Beyt’e yardım adıyla gelmiş, ancak iş kendisi için istikrar bulur bulmaz onlara kamçısını indirmiş ve de onlara ve Alevi seyyidlerine en şiddetli işkence türlerini reva görmüştür. Nefs-i Zekiyye’nin babası Abdullah el-Mehd ve ailenin birçok ferdi hapishanelere konulmuş ve orada işkence altında hayatlarını geçirmişlerdir. Casusluk düzeni egemen olmuş ve en küçük şüphe üzerine boyunlar vurulmaya başlanmıştır. Bu aşırı istibdat, ahitlerin bozulması ve Alevi seyyidlere uygulanan zulüm sebebiyle Nefs-i Zekiyye (rahimehullah) h. 145 yılında Medine’de ayaklanmış ve de direniş ve devrim ilan etmiştir.
3. İmam Ebu Hanife’nin Dönemi ve Tutumu:
Ömrü h. 80’den h.150’ye uzanan İmam-ı Azam Ebu Hanife (rahimehullah) bu iki tarihi olaya tanık olmuş, Emevi ve Abbasi dönemlerini yaşamış, bu ıslah hareketlerine şahit olmuş ve bunlara katılmıştır.
İmam’ın Rolü ve Tutumu:
Zeyd b. Ali’yi Desteklemesi (h. 122): Zeyd b. Ali ayaklandığında İmam Ebu Hanife onun tutumunu desteklemiş ve onu meşru bir hak olarak görmüş ve hareketini mali olarak desteklemiştir.
Nefs-i Zekiyye’yi Desteklemesi (h. 145): Nefs-i Zekiyye Medine’de ve kardeşi İbrahim b. Abdullah Basra’da ayaklandığında, İmam Ebu Hanife onlara açık desteğini ilan etmiş ve Halife Mansur’un zulmüne karşı durmanın caiz olduğuna fetva vermiştir; bu tutum ona çok pahalıya mal olmuş; Mansur onu kamçılatmış, ardından hapse atmış ve orada zehirlenerek şehit olarak vefat etmiştir.
Özet:
Tarihin bu faslı, Zeyd b. Ali ve Nefs-i Zekiyye’nin ayaklanmasının bir mülk talebi veya iktidar arayışı olmadığını, bilakis Nübüvvet Ehl-i Beyt’inden olmaları hasebiyle zorba yöneticilere karşı adaleti tesis etmek, mazlumlara yardım etmek ve özgürlüğü geri kazanmak için bir haykırış olduğunu ispatlamaktadır. İmam Ebu Hanife’nin onları desteklemesi, zalim düzenlere ve müstebit yöneticilere karşı hak ve hakikati savunmak için durmanın, selefin siretinde ve İslam şeriatının ruhunda köklü bir yöntem olduğuna dair şer’i bir delil sayılmaktadır.
