Bölüm 1
Yazan: Said
Birinci Mebhas: Haricilerin Ortaya Çıkışının Tarihi Arka Planı
Hiçbir sapma boşluktan doğmaz; her sapmanın onu varlığa taşıyan mukaddimeleri ve bağlamları vardır. Hariciler de bu kaideden istisna değildir; zira onlar şiddetli bir muharebenin rahminden doğmuştur. Ali b. Ebi Talib’in (radiyallahu anhu) ashabından bir grubun, dün yanında savaştıkları kimselere karşı kılıcı nasıl çektiğini anlamak için Hicri otuz altıncı yıla, Sıffin’e ve iki tarafın sulh ve tahkime razı olduğu o ana dönmek gerekir.
Müslümanlar, Ebu Bekir es-Sıddık’ın (radiyallahu anhu) hilafetinden Osman’ın (radiyallahu anhu) hilafetinin sonlarına kadar herhangi bir niza veya çatışma olmaksızın birlik ve kenetlenme içindeydi. Ancak Osman’ın döneminin sonları, dağılmaya ve ayrılığa yol açan olaylara tanık oldu; zira bir grup müfsit ve zalim isyan etmiş ve Osman’a saldırarak onu şehit etmiştir. Bu hadisenin ardından Müslümanların bağı çözülmüş, sonra Müslümanların birbirleriyle çarpıştığı Sıffin muharebesi vuku bulmuş ve müzakerelerin ardından sulha razı olunması ve onun gerekliliklerini icra etmek üzere iki hakem seçilmesiyle sona ermiştir. Ancak Hariciler Ali’ye (radiyallahu anhu) isyan etmiş, ondan ayrılmış ve “Harura”ya iltihak etmiştir.
Müminlerin Emiri Ali (radiyallahu anhu) onlarla savaşmamış, bilakis şöyle demiştir: “Müslümanın kanını ve malını helal saymadıkları sürece onların kanlarını ve mallarını helal saymamak ve onları mescitlerimize girmekten men etmemek vazifemizdir.” Ancak onlar Abdullah b. Habbab’ı öldürdü ve Müslümanların hayvanlarına saldırdılar. Bunun üzerine Ali (radiyallahu anhu) şöyle dedi: “Bunlar, Resulullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) kendileri hakkında şöyle buyurduğu kavimdir: “Bu ümmetin içinden Kur’an’ı okuyan ancak köprücük kemiklerini aşmayan kimseler çıkar; onlar İslam ehlini öldürür ve putlara tapanları bırakırlar.” Bir başka rivayette: “Müslümanları öldürür ve müşrikleri bırakırlar.” Sonra Ali (radiyallahu anhu) insanlara hitap etti ve Nebi’den (sallallahu aleyhi ve sellem) işittiklerini zikredip öldürülenler arasında zikredilen adamın alametini bulduktan sonra onların kastedilenler olduğunu karara bağladı ve bundan dolayı Allah’a hamdetti.
Haricilerin ihdas ettiği ilk bidat, Kur’an-ı Kerim’den yaptıkları hatalı istinbatları olmuştur; zira onlar, Kur’an’a muhalefet etmeyi kastetmemiş, ancak Kitab’ın delalet etmediği bir mefhum istinbat etmiş ve büyük günah işleyenin tekfirinin vacip olduğuna inanmışlardır. Bir mümine takvalı ve salih denildiğinde bu vasıflardan yoksun olanın kafir ve cehennemde ebedi olduğunu iddia ettiler. Sonra şöyle dediler: Osman ve Ali (radiyallahu anhuma) ve onları veli edinen kimse mümin değildir; zira onlar, Allah’ın indirdiğiyle hükmetmemiştir. Buna dayanarak bidatleri iki mukaddime üzerine kaim olmuştur: Birincisi, kim amel veya görüşüyle Kur’an’a muhalefet ederse kafirdir; ikincisi, Osman, Ali ve dostları kafirdir.
Buradan hareketle tekfir bidatı İslam’daki ilk bidat oldu; zira onlar, Müslümanları tekfir etmiş ve kanlarını ve mallarını helal saymışlardır. Nebi’den (sallallahu aleyhi ve sellem) onları yeren ve onlarla savaşılmasını emreden birçok hadis varid olmuştur; nitekim İmam Ahmed (rahimehullah) bu rivayetlerin onlardan çeşitli senedlerle varid olduğunu zikretmiş, İmam Müslim de bunları Sahih’inde zikretmiş ve Buhari de bir kısmına yer vermiştir. Kur’an’a tabi olduklarını iddia etmelerine rağmen yerilmeyi ve azarlanmayı hak ettiler; öyleyse bidatıyla Kur’an’a muhalefet edip ondan yüz çeviren kimsenin hali nice olur?
Haricilerin ortaya çıkışına dair sözün özeti şudur: Onlar, siyasi bir krizden doğmuş, ancak itikadi bir sapma vasıtasıyla şekillenmiştir. Kriz “Sıffin muharebesi”, sapma ise “tahkimin” küfür olduğuna ve büyük günah işleyenin kafir olduğuna inanmaktır. Bu itikat, ibadet ehli olan, ancak dinde fıkıhtan ve derin anlayıştan yoksun olan bir kavmin nefislerine nüfuz etmiştir. Ali’nin (radiyallahu anhu) onları idare etme, onlara hüccet ikame etme ve onlarla münazara etme çabalarına rağmen onlar cehaletlerinde ısrar etmiştir.