2001 yılından bu yana Afganistan ile Pakistan arasındaki güvenlik durumu derin gelişmelere sahne oldu. Eylül saldırılarından sonra, Amerika Birleşik Devletleri Afganistan’a askeri bir saldırı başlatıp NATO liderliğindeki uluslararası koalisyon güçleri konuşlandırıldığında Pakistan, dönemin Cumhurbaşkanı Pervez Müşerref liderliğinde ABD ile stratejik işbirliğini duyurdu. Bu karar sadece diplomatik bir dönüş olmakla kalmayıp bölgesel güvenlik dengesinde bugün halen etkileri hissedilen derin bir değişime yol açtı.
Pakistan, resmi olarak uluslararası toplumla işbirliğinin, ulusal çıkarları ve uluslararası baskılar nedeniyle gerekli olduğunu vurguladı ancak iç durum hızla değişti. Özellikle eski kabile bölgeleri, askeri operasyonların merkezi haline geldi. 2004’ten itibaren Kuzey ve Güney Veziristan, Bajur, Hayber gibi bölgelerde geniş çaplı operasyonlar gerçekleştirildi. Pakistan ordusuna göre bu operasyonlar, binlerce milis gücün ölümüyle sonuçlandı ve yüzlerce asker de hayatını kaybetti.
2014 yılında “Zarb-i Azb” operasyonu sırasında Kuzey Veziristan’dan bir milyondan fazla insan yerinden edildi ve 2008 ile 2016 arasında toplam yerinden edilen kişi sayısı yaklaşık beş milyona ulaştı.
Öte yandan, Pakistan’ın kabile bölgelerindeki Amerikan insansız hava aracı saldırıları en tartışmalı konulardan biri haline geldi. Gazete araştırmalarına göre 2004-2018 yılları arasında Pakistan’da 430’dan fazla insansız hava aracı saldırısı düzenlendi ve 2500 ila 4000 kişi öldü. Sivil kayıpların sayısı kaynaklara göre değişmekle birlikte yüzlerce sivilin ölenler arasında olduğu tahmin ediliyor. Uluslararası insan hakları örgütleri, şeffaflık eksikliğini, hesap verebilirliğin olmamasını ve sivillerin haklarının ihlal edilmesini ciddi sorunlar olarak değerlendirdi. İnsansız hava aracı savaşı, yerel halkın zihninde derin etkiler bıraktı ve devlet ile toplum arasındaki güvensizliği artırdı.
Afgan savaşında da büyük can kayıpları yaşandı. Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu’nun (UNAMA) yıllık raporlarına göre 2009-2021 yılları arasında 46 binden fazla sivil öldü ve 80 binden fazla kişi yaralandı. Bu rakamlar sadece belgelenmiş olaylara dayanmaktadır ve gerçek sayıların çok daha yüksek olması muhtemeldir. Bu savaşta sadece canlar yok olmakla kalmadı, ekonomik yapı da zarar gördü ve yoksulluk oranları keskin bir şekilde arttı.
Güvenlik açısından bakıldığında Afganistan ile Pakistan arasındaki ilişki, “güvenlik ikilemi”nin klasik bir örneğidir. Bir taraf savunma hazırlıklarını artırdığında, diğer taraf bunu bir tehdit olarak algılıyor. Pakistan, Afgan topraklarının Pakistanlı silahlı gruplar, özellikle de Pakistan Taliban Hareketi (TTP) tarafından kullanıldığına dair endişelerini sürekli dile getirmiştir. Afgan yetkililer ise bu suçlamaları reddediyor ve Afganistan topraklarının hiçbir devlete karşı kullanılmayacağını defalarca vurgulamaya devam ediyor. Bu karşılıklı şüpheler, iki ülke arasındaki güveni zayıflatmakta ve sınır çatışmalarının artmasına yol açmaktadır.
Ağustos 2021’de, yabancı güçlerin çekilmesinin ardından İslam Emirliği, Kabil’de yönetimi devraldı ve bu durum bölgesel güvenlik durumunda başka bir değişikliğe yol açtı. Pakistan, yeni hükümetin “TTP”ye karşı sert önlemler almasını beklemeye devam etti ancak Pakistan İç Güvenlik ve Çatışma Çalışmaları Enstitüsü’nün (PICSS) raporlarına göre 2023 yılında Pakistan’da 700’den fazla güvenlik olayı kaydedildi ve ölü sayısı 2014’ten bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. Bu artış, Pakistan’daki iç siyasi ve güvenlik tartışmalarını şiddetlendirdi.
Aynı zamanda Pakistan ciddi bir ekonomik krizle karşı karşıyaydı.
2023’te enflasyon oranı %30’a ulaştı ve döviz rezervleri azaldı.
Siyasi istikrarsızlık da arttı; özellikle eski Başbakan İmran Han’ın görevden alınmasından sonra ordu ile sivil hükümet arasındaki anlaşmazlıklar arttı, bu da protestolara ve tutuklamalara yol açarak güvenlik durumunu daha da karmaşık hale getirdi.
Çoğu analist, siyasi ve ekonomik baskıların güvenlik krizinin şiddetiyle doğrudan bağlantılı olduğuna inanıyor.
Sınır yönetimi konusu da anlaşmazlıkların ana nedenlerinden biridir. Pakistan, sınır duvarı inşa projesini ulusal güvenlik politikasının bir parçası olarak görürken Afganistan’da buna yönelik eleştiriler oldu. Birkaç sınır çatışması yaşandı, geçiş noktaları kapatıldı ve bu da ticari faaliyetleri etkiledi.
Her iki taraf da ulema konferansları düzenlemeye, askeri ve diplomatik görüşmeler yapmaya ve ortak komiteler oluşturmaya çalışarak şiddeti azaltmayı hedefledi ancak henüz sürdürülebilir bir mekanizma kurulamadı. Analizler, bu krizin çok boyutlu olduğunu gösteriyor: Tarihsel güvensizlik, jeopolitik rekabet, vekalet politikaları, iç siyasi krizler ve ekonomik baskılar durumu daha da karmaşık hale getiriyor.
Eğer siyasi katılım, ekonomik fırsatlar ve bölgesel işbirliği yoksa tek başına askeri operasyonlar, isyancı grupları caydırmak için yeterli değildir. Deneyimler, şiddetteki artışın kısa bir süre için taktiksel başarı sağlayabileceğini ancak uzun vadeli istikrarı garanti etmediğini göstermektedir. Birkaç ay önce Pakistan, Kabil ve diğer bazı bölgelere hava saldırıları düzenledi ve TTP’nin Afgan topraklarında aktif olduğunu iddia etti; İslam Emirliği ise uygun saldırılarla karşılık verdi ve bu da Pakistan’da büyük kayıplara yol açtı.
Pakistan, tehdit altında hissedince ateşkes ve siyasi çözüm talep etti. Müzakereler için üçüncü bir taraf seçildi ancak Pakistan’ın mantıksız talepleri nedeniyle bu müzakereler başarısız oldu. Bu, Pakistan’ın Afganistan egemenliğini ikinci kez ihlal etmesiydi ve bu hiçbir şekilde kabul edilemez.
İslam Emirliği’nin tutumu, Afgan topraklarına başka saldırılar düzenlenirse karşılığın çok daha sert olacağı yönündedir. Geçmişte sabır ve siyasi temaslar kullanılarak büyük çatışmalardan kaçınıldı ancak durum bu şekilde devam ederse ulusal egemenliği ve güvenliği korumak için gerekli önlemler alınacaktır.
Onlarca yıllık savaştan sonra Afgan halkı, daha fazla istikrarsızlığı kabul etmiyor ancak aynı zamanda ulusal sınırlarını ve güvenliklerini korumayı temel bir sorumluluk olarak görüyorlar. Emirlik, önceliğin müzakere ve diplomatik çözüm olduğuna inanıyor ancak yeniden baskı altına alınırsa karşılığı bir öncekinden daha sert olacaktır.
Bu sorunları çözmek için bazı temel adımların atılması gereklidir:
1. Şüpheleri azaltmak için şeffaf bir ortak istihbarat işbirliği sistemi kurulması.
2. Sınır yönetiminin sadece askeri bir perspektifle sınırlı kalmayıp ticaret, hareketlilik ve insani ilişkileri de kapsaması.
3. Ortak fayda sağlayacak bölgesel ekonomik projeler geliştirilmesi ve güvenlik çatışması yerine ekonomik bağımlılığın teşvik edilmesi.
4. Alimlerin, kabile liderliğinin ve sivil toplumun sosyal güveni yeniden tesis etmedeki rolünün önemli olduğu.
2001’den 2025’e kadar Afganistan ile Pakistan arasındaki güvenlik durumu, çok boyutlu bir dizi faktörün birleşiminin ürünüdür. Askeri politikalar, uluslararası müdahaleler, kabile operasyonları, insansız hava aracı saldırıları, iç siyasi krizler ve ekonomik baskıların bir karışımı, bugünkü karmaşık duruma yol açan nedenlerdir.
